کلنگی بر کاشیهای صفوی
تصور کنید نیمروزی در اصفهانِ حدود صد و پنجاه سال پیش. کارگری بالای دیواری رفته که زمانی بخشی از یک کاخ شاهانهٔ صفوی بوده. کلنگ فرود میآید و کاشیای میشکند که استادی، دو قرن پیش، ماهها روی نقش و رنگ آن کار کرده بود. کسی اعتراض نمیکند. فرمان از بالا آمده است.
آنکه فرمان میداد، لقبی داشت که معنایش «سایهٔ شاه» بود: ظلالسلطان.
پسری که از تاج جا ماند
مسعود میرزا در سال ۱۲۲۹ خورشیدی (۱۸۵۰ میلادی) به دنیا آمد، بزرگترین پسر ناصرالدینشاه قاجار. اما قاعدهٔ بازی در دربار قاجار بیرحم بود: مادرش از خاندان قاجار نبود، و جانشینی به پسری میرسید که مادرش قاجاری باشد. تاجوتخت به برادر کوچکترش، مظفرالدین میرزا، رسید.
مسعود میرزا نه این را فراموش کرد و نه بخشید. بسیاری از تاریخنگاران همین زخم قدیمی را کلید فهم رفتارهای بعدی او میدانند: مردی که تاج را از او گرفته بودند، میخواست به هر قیمت جای دیگری حکومت کند.
تحصیلاتش همان آموزش سنتی شاهزادگان قاجار بود: خواندن و نوشتن فارسی، ادب، سوارکاری، شکار و آیین درباری. خاطراتش با نام «تاریخ مسعودی» نشان میدهد که مردی باسواد، تیزبین و آگاه به سیاست بود. اما در آن آموزش، جایی برای نگاه تاریخی یا احترام به میراث نبود. در آن دوران، بنای قدیمی را بیشتر «مال حاکم» میدانستند تا «مال نسلها».
سایهای بر نیمی از ایران
او از دهههای آغازین حکومت ناصری حاکم اصفهان شد و کمکم قدرتش از شهر فراتر رفت. بر پایهٔ گزارشها، در اوج قدرت فرمانروای شمار زیادی از شهرها و ولایتها، از جمله فارس، یزد، لرستان و خوزستان بود و ارتشی خصوصی داشت. او به سختگیری و مجازاتهای سنگین شهره بود و در منابع از مصادرهها و باجستانیهایش بسیار نوشتهاند.
قدرتش بهقدری بالا گرفت که ناصرالدینشاه نگران شد. در حدود سال ۱۳۰۴ قمری (۱۲۶۶ خورشیدی) بخش مهمی از ولایتها را از او گرفت. اصفهان اما همچنان در دست او ماند.
چرا اصفهان را ویران میکرد؟
پاسخ، یک دلیل ساده نیست؛ چند دلیل کنار هم است:
- مصالح ارزان و آماده. سنگ، چوب، کاشی و آجر بناهای صفوی، بیهزینه در دسترس بود.
- نمایش قدرت. او میخواست عمارت و باغ خودش، مثل عمارت مسعودیه، جای شکوه صفوی را بگیرد.
- نبودن قانون و پاسخگویی. نه قانونی در کار بود و نه نهاد مستقلی که حاکم را بابت ویرانکردن میراث بازخواست کند.
- نگاه زمانه. مفهوم «حفاظت از آثار باستانی» هنوز در ایران جا نیفتاده بود.
به این ترتیب بخشهایی از مجموعههای دورهٔ صفوی در اصفهان ویران، فروخته یا دگرگون شد. جزئیات اینکه کدام بنا را کِی و چگونه خراب کرد، در منابع یکسان نیست. برای ذکر نام و تاریخ دقیق هر بنا، باید به پژوهشهای تاریخ اصفهان و گزارشهای میراث فرهنگی رجوع کرد.
پایان یک سایه
با مرگ ناصرالدینشاه و بالا گرفتن جنبش مشروطه، دورهٔ حکمرانی مطلق او رو به پایان رفت. او بخشی از سالهای آخر را در اروپا گذراند و در ۱۲۹۷ خورشیدی (۱۹۱۸ میلادی) درگذشت.
قدرت، لشکر و ثروتی که با آنهمه سختی گرد آورده بود، هیچکدام ماندگار نشد. آنچه از او به یاد مانده، همین لقب است که امروز برای بسیاری معنای «ویرانکننده» دارد.
و شاید تلخترین کنایهٔ تاریخ این باشد: عمارت مسعودیه، که با مصالح و جای بناهای قدیمی ساخته شد، امروز خودش از بناهای تاریخی به شمار میرود. آنچه او نابود کرد، دیگر برنمیگردد.
ما چه میکنیم؟
سالها بعد، نگاه ایران به میراث تغییر کرد. در سال ۱۳۰۹ خورشیدی نخستین قانون حفظ آثار ملی تصویب شد و در دنیا هم اصولی مثل «منشور ونیز» (۱۹۶۴) رواج یافت که میگوید در مرمت باید دخالت حداقلی کرد و اصالت اثر را حفظ کرد. اما قانون بهتنهایی کافی نیست. ظلالسلطان فقط یک آدم نبود؛ یک نگاه بود، و آن نگاه هنوز میتواند در شکلهای تازه زنده شود:
- ساختوساز بیضابطه در حریم بناهای تاریخی
- مرمت شتابزده و غیرعلمی که اصالت بنا را از بین میبرد
- بیتفاوتی و رهاکردن بنا تا خودش فرو بریزد
راه مقابله با این نگاه، ساده و سخت است:
- میراث را امانت بدانیم، نه دارایی. هر بنا سهم نسلهای آینده را هم دارد.
- اول نگهداری، بعد بازسازی. حفظ و مرمت علمی بهتر از ساختن نسخهٔ جدید است.
- به متخصصان اعتماد کنیم: باستانشناسان، مرمتکاران و معماران میراثی را در هر تصمیم دخیل کنیم.
- از مدرسه شروع کنیم. کودکی که با میراث شهرش آشنا شود، بعدها مدافع آن خواهد بود.
- گزارش بدهیم و پیگیری کنیم. هر کس شاهد آسیب به یک اثر تاریخی بود، به میراث فرهنگی اطلاع دهد.
- گردشگری مسئولانه را رواج دهیم. بازدیدکنندهٔ آگاه، بهترین نگهبان بناست و غرفهدار و راهنما و صنعتگر هم از زندهماندن میراث سود میبرند.
سخن پایانی
اصفهان «نصف جهان» است، چون نسلهایی از هنرمندان و معماران و صنعتگران آن را ساختهاند. هر کاشی و هر طاق و هر نقش، حاصل دسترنج و ذوق انسانهایی است که نامشان را نمیدانیم. ظلالسلطان نشان داد که با یک فرمان میشود چیزی را نابود کرد که صدها سال طول کشیده تا ساخته شود. اما ما این انتخاب را هم داریم که نگهبان باشیم.
یکی از ما نباید ظلالسلطان باشد؛ نه در قدرت، نه در کسبوکار، نه در سکوت. کافی است هر کس، به اندازهٔ خودش، از یک سنگ، یک کاشی و یک بنای قدیمی نگهداری کند.
نظرات (0)
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نفر باشید!